Γιατί όλο και περισσότερος κόσμος έχει ενστάσεις και φοβάται τα εμβόλια;

Η αμφισβήτηση είναι η ζωογόνος δύναμη της γνώσης. Χωρίς αυτή χάνουν το νόημά τους η έρευνα και η αναζήτηση για το καινούργιο. Το μέγεθος και η ταχύτητα της επικοινωνίας στις μέρες μας ειδικά μέσω του διαδικτύου, είναι πρωτόγνωρη. Βήμα έκφρασης μπορεί να αποκτήσει ο καθένας και δυστυχώς δεν είναι λίγες οι φορές που η αμάθεια ή η ακόμα πιο επικύνδυνη ημιμάθεια, φορούν το μανδύα της αυθεντίας.
Ο προβληματισμός για την ασφάλεια των εμβολίων εμφανίστηκε παράλληλα με την γέννηση των εμβολίων και αριθμεί εκατοντάδες χρόνια(Έντουαρτ Τζεννερ). Απεικονίζεται με τον πιο γλαφυρό τρόπο στο σκίτσο του βρετανού James Gillary που φιλοτεχνήθηκε το 1802!

Ο καλλιτέχνης αποτυπώνει στον καμβά, τους φόβους των απλών ανθρώπων για τον εμβολιασμό κατά της ευλογιάς. Από τότε εκφραζόταν η ανησυχία ότι οι άνθρωποι που εμβολιάζονται θα αποκτήσουν χαρακτηριστικά αγελάδας, του ζώου δηλαδή από όπου προερχόταν ο ιός που χρησιμοποιούσαμε στο εμβόλιο. Το εμβόλιο, παρόλο που είχε πολλές παρενέργειες, σε καμία περίπτωση δεν επιβεβαίωσε τους φόβους των επικριτών του. Κάτι περισσότερο από δύο αιώνες μετά, ενώ δεν διαπιστώθηκε καμία μετάλλαξη ανθρώπου σε αγελάδα, το εμβόλιο κατάφερε στο ακέραιο το στόχο του μια που η ευλογιά, ασθένεια που μάστιζε την ανθρωπότητα τις τελευταίες τρεις χιλιετίες, έχει πλέον εξαλειφθεί από τον πλανήτη. Την ρομαντική ιστορία της δημιουργίας των εμβολίων σας διηγούμαι σε ανάρτηση στο blog μου.
Μια ασθένεια που δυστυχώς γνωρίζει τα τελευταία χρόνια «άνθιση» στην Ευρώπη, ως αποτέλεσμα του φόβου απέναντι στα εμβόλια είναι η ιλαρά. Προκαλείται από ιό που βρίσκουμε μόνο στον άνθρωπο και για αυτό μπορούμε να την εξαλείψουμε από τον πλανήτη. Αρκεί να εμβολιαστεί η πλειοψηφία του πληθυσμού (>95%). Παρακολουθείστε το ενδιαφέρον βίντεο με πραγματικές ιστορίες πρόσφατων θυμάτων της ιλαράς.

Προβληματισμοί όπως αυτοί που απεικονίζονται στον παραπάνω πίνακα αλλά και στο βίντεο υπάρχουν ακόμα και σήμερα. Όχι σπάνια, γίνονται απόψεις, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις αποκτούν και ψευδοεπιστημονική υπόσταση. Πολλοί γονείς παρασύρονται από θεωρίες συνομωσιολογίας και αναζητώντας το καλύτερο για τα παιδιά τους, τα θέτουν άθελά τους σε σοβαρό κίνδυνο αφήνοντάς τα ανεμβολίαστα.
Σε μια προσπάθεια για επιστημονική ενημέρωση σας παραθέτω το πολύ ενδιαφέρον άρθρο της Καθηγήτριας Παιδιατρικής Παπαγρηγορίου-Θεοδωρίδου Μαρίας, που δημοσιεύθηκε στο Ενημερωτικό Δελτίο του ΚΕΕΛΠΝΟ τον Αύγουστο του 2011.

Αμφισβήτηση των εμβολίων: το τίμημα της επιτυχίας τους

Η πρόληψη της νοσηρότητας και θνητότητας από τα λοιμώδη νοσήματα με τους εμβολιασμούς αποτελεί το σπουδαιότερο επίτευγμα του 20ου αιώνα (1,2). Όμως, ενώ κατά τη γενική παραδοχή αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο μια από τις λίγες ιατρικές παρεμβάσεις, που το όφελος είναι σημαντικό για άτομα όλων των ηλικιών, υπάρχουν ενδείξεις συνεχώς αυξανόμενων «κινήσεων» κατά των εμβολίων (Anti-vaccine monement) στη Δυτική Ευρώπη, Αμερική, Ιαπωνία αλλά και σε άλλες χώρες (3,9,10). Στην Ελλάδα τα περιστατικά άρνησης των βασικών εμβολιασμών παραμένουν περιορισμένα, όμως οι παρέχοντες υπηρεσιών υγείας στην ειδικότητα της παιδιατρικής, που έχουν σε υψηλό ποσοστό τη φροντίδα των εμβολιασμών παιδιών και εφήβων διαπιστώνουν τη βαθμιαία δημιουργία αρνητικού κλίματος, γεγονός που τους επιβάλλει να ενημερώνουν για την αναγκαιότητα και τη χρησιμότητα των εμβολίων αλλά και στην υπεράσπισή τους. Πολλά είναι τα αίτια που οδηγούν στην αμφισβήτηση των εμβολίων και επηρεάζουν την εφαρμογή τους (6,7,10,12).

1. Τα λοιμώδη που προλαμβάνονται με τα εμβόλια δεν υπάρχουν πλέον στην κοινότητα, ίσως ούτε ως ανάμνηση, με αποτέλεσμα οι νέοι γονείς να αγνοούν τις βλαπτικές επιπτώσεις της νόσου και να εστιάζουν το φόβο τους στις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες εμβολίων.
2. Η αύξηση του αριθμού των εμβολίων. Πολλοί θεωρούν ότι ορισμένα είναι περιττά ή υπάρχει εμπορική σκοπιμότητα.
3. Η αύξηση του αριθμού των εμβολίων που εφαρμόζεται με συστάσεις ή και νόμους του κράτους. Η επιβολή κάθε εμβολίου δημιουργεί δυσπιστία.
4. Ο «Καταναλωτής» (γονείς παιδιών, ενήλικες) έχει γνώσεις για θέματα υγείας και θέλει να είναι υπεύθυνος για τις αποφάσεις που αφορούν το παιδί ή τον ίδιο (ο ιατρικός πατερναλισμός εξέλιπε).
5. Η παραπληροφόρηση με τη νέα τεχνολογία διαδίδεται με αστραπιαία ταχύτητα (τα δυσάρεστα νέα ελκύουν πάντα περισσότερο από τα ευχάριστα)

Τα μέσα ευρείας ενημέρωσης, το διαδίκτυο και οι οργανωμένες κινήσεις ατόμων κατά των εμβολίων διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων. Αξίζει να σημειωθεί ότι υπάρχουν >300 ιστότοποι με θέματα κατά των εμβολίων, όπου υποστηρίζονται διάφορες απόψεις, όπως ότι τα εμβόλια προκαλούν ιδιοπαθείς νόσους, καταστρέφουν την ανοσία, το κίνητρό τους είναι μόνο το κέρδος, οι ανεπιθύμητες ενέργειες που προκαλούν δεν καταγράφονται, μάλιστα μέχρι και νομικές συμβουλές δίνονται για την αποφυγή των εμβολιασμών (11).

Από τα μέσα ευρείας ενημέρωσης έχει επινοηθεί και για τους εμβολιασμούς και ο όρος επιστημονική τρομοκρατία (scientific terrorism)!!!

Κατά το 1970, οι αντι-εμβολιαστικές ομάδες και τα media επηρέασαν αρνητικά για τον εμβολιασμό με το ολοκυτταρικό εμβόλιο του κοκκύτη το οποίο ενοχοποιήθηκε για σοβαρές βλάβες στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα, με αποτέλεσμα να σταματήσει ο εμβολιασμός στη Βρετανία, Σουηδία, Ιαπωνία, Ρωσία κ.α. Το αποτέλεσμα ήταν ο 10πλασιασμός έως και 100πλασιασμός των κρουσμάτων του κοκκύτη σε σχέση με τις άλλες χώρες, οι οποίες διατήρησαν υψηλό ποσοστό εμβολιαστικής κάλυψης. Παραδείγματα φαίνονται στο Σχήμα 1 (5). Ένα άλλο παράδειγμα άρνησης εμβολιαστικής κάλυψης, ήταν η πιθανή συσχέτιση του εμβολίου της ηπατίτιδας Β με απομυελινωτικά νοσήματα, που είχε ως αποτέλεσμα τη διακοπή του 1998 του εμβολιασμού των εφήβων (7).

Τέλος φόβοι για πιθανή σχέση του εμβολίου της ιλαράς, παρωτίτιδας, ερυθράς (MMR) με αυτισμό και φλεγμονώδη νόσο του εντέρου εξακολουθούν να μειώνουν την εφαρμογή του εμβολίου, παρά την έλλειψη επιστημονικής τεκμηρίωσης (4,11).
Από τα ελάχιστα θετικά σημεία της αντιεμβολιαστικής κίνησης υπήρξαν η ανάπτυξη του ακυτταρικού εμβολίου του κοκκύτου, όπως και οι προσπάθειες για βελτίωση της επιτήρησης και των ανεπιθύμητων ενεργειών, αλλά και η δημιουργία προγράμματος αποζημίωσης από ανεπιθύμητες ενέργειες εμβολίων (5).
Θα πρέπει να τονιστεί ότι τα εμβόλια, όπως όλοι οι βιολογικοί παράγοντες, δεν είναι απόλυτα ασφαλή και πάντα θεωρητικά υπάρχει πιθανός κίνδυνος, από την απλή τοπική αντίδραση που προκαλεί το αντιτετανικό εμβόλιο μέχρι την σπάνια περίπτωση της εκδήλωσης παραλυτικής νόσου από το εμβόλιο της πολιομυελίτιδας με ζώντες εξασθενημένους ιούς (OPV)(σσ δεν κυκλοφορεί πλέον στην Ελλάδα). Επίσης είναι σημαντική η υπενθύμιση ότι δεν είναι εφικτό να υπάρχει η πλήρης γνώση των πιθανών κινδύνων από ένα εμβόλιο, πριν χρησιμοποιηθεί ευρέως στον πληθυσμό.

Προκειμένου να αντιμετωπισθούν οι αντιεμβολιαστικές θέσεις θα πρέπει:

•Να διαφυλαχθούν τα ατομικά δικαιώματα, η αυτονομία και η ελευθερία της επιλογής. Η προσπάθεια πρέπει να στοχεύει στην προώθηση και όχι στην επιβολή εμβολιαστικών προγραμμάτων, προκειμένου να διατηρηθεί η εμπιστοσύνη στο κράτος και τα προγράμματα δημόσιας υγείας.
•Ο ρόλος του κράτους πρέπει να επικεντρώνεται στην πληροφόρηση, εκπαίδευση, σύσταση, ακόμη και στην παροχή κινήτρων για εμβολιασμό.
•Η άρνηση εμβολιασμού σε μια ελεύθερη χώρα για φιλοσοφικούς ή θρησκευτικούς λόγους πρέπει να είναι αποδεκτή.
Χρειάζεται κοινωνική έρευνα για τους παράγοντες που επηρεάζουν τη λήψη των αποφάσεων για τους εμβολιασμούς.
•Είναι αναγκαία η οργάνωση συστήματος καταγραφής ανεπιθύμητων ενεργειών των εμβολιασμών, ώστε να παρέχονται πειστικές απαντήσεις στα ερωτήματα και τους φόβους των γονέων.
•Υπάρχει ανάγκη εκπαίδευσης του κοινού και των επαγγελματιών υγείας σχετικά με τα οφέλη των εμβολίων.
•Το υγειονομικό προσωπικό σε όλα τα επίπεδα φαίνεται ότι δε γνωρίζει το θέμα της ασφάλειας και αποτελεσματικότητας των εμβολίων και αποφεύγει το ίδιο τους εμβολιασμούς.

Η αντιεμβολιαστική κίνηση μπορεί να μην αποτελεί ακόμα πρόβλημα για τη χώρα μας, αλλά υπάρχουν ενδείξεις, όπως συνέβη με τον εμβολιασμό της γρίπης Η1Ν1, ότι μπορεί να εκδηλωθεί και να έχει δυσάρεστα επακόλουθα. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ομοφωνία για το όφελος των εμβολίων στον επιστημονικό κόσμο, όπως και η εμπιστοσύνη του ιατρονοσηλευτικού προσωπικού στα εμβόλια.
Αποτελεί προσδοκία στον 21Ο αιώνα με τις τεχνολογικές εξελίξεις στη γενετική (Human Genome Project) να δοθεί η δυνατότητα ελέγχου σε γονιδιακό επίπεδο της πιθανότητας κινδύνου από τα εμβόλια. Μέχρι τότε οι επαγγελματίες υγείας θα πρέπει να παρουσιάζουν αξιόπιστα, κατανοητά, επιστημονικά δεδομένα σχετικά με τους κινδύνους και τα οφέλη από τους εμβολιασμούς.